Çini, lale, hat: yapay zekâ Türk motifini neden yanlış çiziyor?

Yapay zekâya "Türk motifi, çini, lale" yazınca çoğu zaman tombul Hollanda laleleri ve Avrupa kıvrımlarıyla dolu bir desen çıkar. Sebebi modelin Türk motifini bilmemesi değildir. Sebep, "Türk çinisi" kelimelerinin modelin öğrendiği milyonlarca görselde en çok neyin yanında geçtiğidir. Tarifi geleneğin kendi diliyle yazınca aynı araç bambaşka bir sonuç verir. Bunu denedik.

Gördüğümüz şey ne?

Aynı görsel aracını, aynı rastgelelik ayarıyla iki kez çalıştırdık. İlk tarif beş kelimeydi: "Türk çini deseni, lalelerle." Sonuç, kırmızı ve tombul lalelerle altın sarısı Avrupa kıvrımlarından oluşan bir desendi. On altıncı yüzyıl İznik'inden çok, yirminci yüzyıl Batı Avrupa fayansına benziyordu. Teknik olarak güzel, kültürel olarak yanlış.

İkinci tarif daha uzundu. Daha önemlisi, geleneğin kendi kelimelerini kullanıyordu. On altıncı yüzyıl İznik çinisi, sıraltı boyama, sivri yapraklı üsluplaştırılmış lale, karanfil ve saz yaprağı. Beyaz zemin, kobalt mavisi, turkuaz ve mercan kırmızısı. İnce siyah kontur, gölgesiz düz bezeme. Sonuç, İznik'in lalesine yakın sivri yapraklı bir lale, iki karanfil, kıvrık saz yaprakları ve doğru üç renkti. Hatasız değildi, ama doğru gelenekten konuşuyordu.

Neden böyle oluyor?

Görsel üretim modelleri kelimeleri, o kelimelerle etiketlenmiş milyonlarca görselden öğrenir. "Lale" kelimesinin yanında dünyada en çok ne vardır? Hollanda tarlaları, kesme çiçek fotoğrafları, bahçe katalogları. İznik'in sivri yapraklı, üsluplaştırılmış lalesi o yığının içinde küçük bir azınlıktır. Model "lale" deyince çoğunluğun lalesini çizer.

"Türk" ve "çini" kelimeleri de tek başına yetmez, çünkü internette bu etiketlerle dolaşan görsellerin çoğu turistik hediyelik eşya fotoğrafları ve her kültürden motifin karıştığı dekoratif desenlerdir. Model, azınlıktaki doğru örnekleri ancak sen ona yolu gösterince bulur. Yol, geleneğin kendi terimleridir: dönem adı, teknik adı, motif adı, renk adı.

Doğru tarif nasıl yazılır?

Motifi istemek yerine motifin nasıl yapıldığını anlatmak gerekir. Dört şey tarifi taşır: dönem ve merkez, teknik, motif adları ve renk adları. "Osmanlı" yerine "on altıncı yüzyıl İznik" daha kesindir. "Çini" yerine "sıraltı boyalı çini". "Çiçek" yerine "lale, karanfil, hatayi, saz yaprağı". "Mavi kırmızı" yerine "kobalt, turkuaz, mercan kırmızısı".

Bir de üslup kuralı ekle: gölgesiz, düz, perspektifsiz, ince konturlu. Geleneksel bezeme üç boyut taklit etmez. Bunu söylemezsen model, bildiği fotoğraf estetiğini desene bulaştırır ve lale bir çiçek fotoğrafına dönmeye başlar. Kendi görsel aracımızda bu tarif kalıbı aynı biçimde çalışır, deneme için görsel stüdyosunu kullanabilirsin.

Hat yazısında durum ne?

Hat yazısında dürüst olmak gerekir: görsel üretim araçları okunabilir ve kurallı hat yazmaz. Harf biçimleri, birleşme kuralları ve satır düzeni yüzyılların ölçüsüne dayanır. Model bu ölçüyü bilmez, harfe benzeyen kıvrımlar çizer. Uzaktan hat gibi görünür, yakından okunmaz ve çoğu zaman anlamsızdır.

Bu bir eksiklik değil, sınırdır. Hat istiyorsan bir hattata gidersin. Görsel aracından isteyebileceğin şey, hat yazısının çevresindeki bezemedir: tezhip, cetvel, köşe motifi. Yazının kendisini, gerçek bir hat eserinin görselini kullanarak sen yerleştirirsin. Sahte hat üretip paylaşmak, o geleneğe saygısızlıktır ve bilen herkes bunu ilk bakışta görür.

Karşı görüş ve cevabımız

Şöyle bir itiraz gelir: "Model zaten öğrenmiş olmalı, kullanıcının bu kadar terim bilmesi beklenemez." Haklı bir itiraz. İdeal dünyada "Türk çinisi" demek yetmelidir. Ama modeller dünyadaki görsellerin dağılımını öğrenir ve o dağılımda bizim geleneğimiz azınlıktadır. Bunu değiştirmenin yolu daha çok doğru örneğin üretilmesi ve paylaşılmasıdır.

Bizim payımıza düşen ikinci şey de bu. Doğru tarifle üretilmiş, geleneğe yakın örnekleri çoğaltmak ve doğru adlarıyla paylaşmak. Her doğru etiketlenmiş çini görseli, gelecekteki modellerin öğreneceği yığında bir oy demektir. Yanlış motif üretip "Türk çinisi" diye paylaşmak ise ters yönde bir oydur.

Bunun senin için anlamı ne?

Türk motifiyle bir şey üretmek istiyorsan kısa tarifle gelen ilk sonucu kabul etme. Dönemi, tekniği, motif adlarını ve renkleri yaz. Sonucu gerçek bir müze örneğinin yanına koy ve karşılaştır. Lale sivri mi, karanfil yelpaze gibi mi, kontur ince mi, gölge yok mu. Bu dört kontrol, çıktının hangi gelenekten konuştuğunu söyler.

Ve ürettiğin şeye adını doğru koy. Geleneğe yakın bir yorumsa "İznik üslubunda" de, "İznik çinisi" değil. Ürettiğin deseni bir tabelaya ya da baskıya taşıyacaksan logo neden vektör olmalı yazısındaki dosya kuralları burada da geçerlidir. Bu küçük dürüstlük hem kültüre hem de senin işine saygıdır. Çini, lale ve hat bizim eflatunumuzun kırmızı yanıdır. Onları doğru çizdirmek, biraz daha uzun bir cümle yazmaya değer.